मराठ्यांच्या स्वातंत्र्ययुद्धाचा (१६८१-१७०७)धांडोळा घेताना औरंगजेब बादशहाबाबत लिहीले नाही तर हा लेखनप्रपंच पूर्ण होणार नाही.

मोगल-मराठा संघर्षाचा खरा केंद्रबिंदू औरंगजेब बादशहा हाच होता.
औरंगजेबची हयात छ.शिवाजी, छ.संभाजी, छ.राजाराम, महाराणी ताराबाई यांच्याशी लढण्यातच गेली.

तरी औरंगजेबचे कार्य,व्यक्तित्व आणि त्याची छाप पूर्ण भारतीय उपखंडावर होती.त्या सर्वांचा धावता आढावा आपण इथे घेतो आहोत.

औरंगजेबचा जन्म ३नोव्हेंबर१६१८ साली गुजरातमधील दाहोद येथे झाला.
बादशहा शहाजहान व मुमताज महल या त्याच्या लाडक्या बेगमेपोटी औरंगजेबचा जन्म झाला.

मुही-उद-दिन मुहम्मद उर्फ औरंगजेब उर्फ आलमगीर हा ६ वा मुगल बादशहा ठरला व त्याने ४९वर्षे राज्य केले.
असे असले तरी तो शेवटचा कर्तबगार मुगल बादशहा ठरला.
त्याच्या मृत्यूनंतर २वर्षातच नवीन बादशहाला दिल्लीबाहेर किंमत ही राहिली नाही व १७ वर्षात सगळे साम्राज्य असंख्य तुकड्यात विखुरले गेले.
म्हणून तर औरंगजेब चा मृत्यू हा इतिहासकारांच्या मते मध्ययुगाचा अंत होता.

औरंगजेब सुन्नी इस्लामपंथाचा अनुयायी होता.सुन्नी इस्लामच्या चार शाखांपैकी हनाफी गटाचे संकलन त्याने ‘फतवा-ऐ-आलमगिरी’ या पुस्तकाद्वारे केले.
शरिया कायदा व इस्लामी अर्थशास्त्र (जे अर्थशास्त्र इस्लामच्या शिकवणीवर अवलंबून असते आणि भांडवलशाही व मार्क्सवादाच्या सुवर्णमध्यात असते)याचा खंदा पुरस्कार व अवलंब त्याने भारतवर्षात केला.

या बादशहाच्या चार बायका व दहा मुले इतिहासात ज्ञात आहेत(अज्ञातांचा विचारही न केलेला बरे!).
दिलारस बानू बेगम,उदयपुरी महल,औरंगाबादी महल,नवाब बाई या चार बायका.त्यातील दिलारस बानू आवडती व तिचे संतान-मुहम्मद आजमशाह(हा पुढे बादशहा झाला),झेब्बूनीसा,शहजादा अकबर.औरंगाबाद ला ‘बीबी का मकबरा’आहे तो म्हणजे या दिलारस बानू चे थडगे.

वयाच्या अवघ्या१८व्या वर्षी १६३६साली औरंगजेब ची नियुक्ती दक्खनचा सुभेदार म्हणून निजामशाही चा बंदोबस्त करण्यासाठी केली.
त्यानंतर १६४५ साली गुजरात प्रांतात स्थिरता आणण्यासाठी नियुक्ती झाली.
त्यानंतर मुलतान व सिंध चा प्रांत सांभाळून परत दख्खन चा प्रमुख म्हणून औरंगजेब रुजू झाला .

औरंगजेबचे राज्यारोहण सन १६५९ ला शालिमार बाग,दिल्ली येथे झाले खरे पण तो बादशहा होण्यासाठी रक्तरंजीत इतिहास घडवून आणला.
औरंगजेबचा वडील बादशहा शाहजहान ला ४ मुले पैकी दाराशुकोह त्याचा आवडता,व तो दिल्लीत असे.
इतर तीन मध्ये औरंगजेब दक्षिण प्रांतात,मुरादबक्ष गुजरातेत,तर शाहशुजा बंगाल प्रांतात.
शाहजहान च्या मृत्यूच्या अफवेनेच हे तिघे दिल्लीच्या रोखाने निघाले.
सुरवातीला मुराद व औरंगजेब ने भागीदारी करायचे ठरवून शाहशुजा ला दूर म्यानमार ला पिटाळले,पुढे त्याचा खून झाला. नंतर औरंगजेब ने दारा शुकोह व मुराद चा वध केला.
खुद्द शाहजहान ला आग्रा किल्ल्यावर८वर्षे कैदेत ठेवले.
दारा शुकोह चा अंत ही मध्ययुगीन भारतीय संस्कृतीची शोकांतिका होती.तो स्वतः बुद्धीमान व धार्मिक उदारमतवादी होता.

औरंगजेब कट्टर इस्लामी तर होताच पण साम्राज्यवादी सुद्धा होता.मुगल इतिहासात सर्वात जास्त प्रदेशावर सत्ता गाजवणारा तो एकमेव शासक.
त्याच्या कारकिर्दीत तत्कालीन जगात भारताची अर्थव्यवस्था परमोच्च होती.
हिंदुस्थान सर्वात मोठे उत्पादक केंद्र होते.
Francois Bernier हा एक फ्रेंच फिजिशियन,१२वर्षे औरंगजेब चा वैयक्तिक फिजिशियन होता.त्याने मुगल साम्राज्यात खुप ठिकाणी जाऊन भेटी दिल्या, त्याच्या मते,”कापड उद्योग खूप वेगाने उदयास आला.कलाकुसर खूप झपाट्याने नवीन तंत्राने विकसित होत होती. कलमकारी, पैठणी तसेच काश्मीरमधील पष्मीना शाली याना पुनर्जीवन मिळाले”.

बिबी का मकबरा, मोती मस्जिद(लाल किल्ला, दिल्ली),बादशाही मस्जिद(लाहोर),श्रीनगर मधील मस्जिद इ.ही काही औरंगजेब कालीन स्थापत्यशास्त्र नमुने.

बादशहा खूप कंजूस होता.इतका की स्वतःवरील खर्च सुद्धा टोप्या विणणे व कुराणाच्या स्वहस्तलिखिताच्या विक्रीतून भागवत असे.

इस्लाम ला न आवडणाऱ्या गोष्टी म्हणजे सट्टा, संगीत, दारू,नशा,विवाहपूर्व संबंध याला स्पष्ट विरोध केला गेला. त्याचबरोबर नाण्यांवर कुराण बंदी,पंचांगबंदी,तुलाबंदी इ.असे काही निर्णय घेण्यात आले.
काटकसरी च्या नावाखाली इतिहास विभाग बंदी,चित्रकारांना रजा,नवीन मंदिर निर्मिती बंदी यागोष्टी  औरंगजेब च्या काळात चालत.

धार्मिक असहिष्णुता औरंगजेब च्या काळात टिपेला पोहोचली होती.
हिंदू मंदिरे पाडणे, जिझिया कर(हा कर बिगरमुस्लिम लोकांना भरावा लागे)लादणे,त्यासोबत शिखांचे ९वे गुरू तेगबहादूर ,छ.संभाजी, दारा शुकोह, दाऊदी बोहरा समाजाचे सय्यद कुतुबुद्दीन यांना ठार मारून औरंगजेबाने धर्मान्ध मुस्लिम शासक हे बिरुद मिरवले.धर्मांधतेमुळे तो गोत्यात आला हे खरे.

त्याचे पूर्वसुरी बादशहा अकबर अत्यन्त सहिष्णू शासक त्यानंतर जहांगीर च्या काळात कौर्य वाढले,पुढे  शाहजहान च्या काळात अपव्यय(ताजमहल)वाढले व औरंगजेबच्या काळात असहिष्णुता वाढली.

हत्तीखाना व सैन्यबळ वाढवणारा औरंगजेब तोफखान्याबाबतीत देखील तितकाच उत्साही होता.जगातील अत्यंत जालीम तोफा मुगल सैन्यात होत्या.

या सर्वांबरोबर औरंगजेबचे शत्रू निर्माण करण्याचे कौशल्य पण वादातीत.अगदी खोलात न जाता फक्त औरंगजेब च्या शत्रूंची नावे व प्रदेश पाहू:-

१) जाट- आग्रा व मथुरा येथील दोआबातील शेतकरी वर्ग. यांनी नेहमी उठावातून विरोध चालू ठेवला.पुढे भरतपूर चे राज्य राजा सुरजमल जाट ने उदयास आणलें.

२) अहोम- आसामचा भाग काबीज करण्यासाठी मुगल नेहमी व्याकूळ असत.अहोम साम्राज्याचा सेनापती लचित बुरफुकण याने कमालीची टक्कर दिली.त्यांना Shivaji Of Aasam पण म्हटले जाते. अजूनही लचित बुरफुकण अवॉर्ड देऊन NDA मधील Best Cadet गौरविण्यात येतो.

३) शिख- गुरु तेगबहादूर यांचा वध व त्यामुळे शिखांचे शत्रुत्व.पूढे गुरू गोविंदसिंग व बंदा बहादूर यांनी लढा चालू ठेवला.

४) सतनामी- या अहिंसक लोकांनी पण करवाढ मुळे उठाव केल्याची नोंद आहे.

५) अफगाण- हा मुस्लिमांचाच उठाव होता. अकबर पैसे देऊन हे बंड शमवत असे पण,औरंगजेब च्या कंजूष पणामुळे हा उठाव झाला.

६) बुंदेलखंड- पराक्रमी छत्रसाल बुंदेला राजाने उठाव केला होता.

७) राजपूत- दुर्गादास राठोड या राजाने आयुष्यभर औरंगजेब शी वैर ठेवले,छत्रपती संभाजी काळात शहजादा अकबर बरोबर मराठा मदतीसाठी आलेले ते हेच.

८) मराठा- सतत २५-२६ वर्षे प्रत्यक्ष येऊन लढून औरंगजेब चा शेवट इथेच महाराष्ट्रात झाला.

९) ब्रिटीश- १६८६ साली बंडाची घोषणा केली पण औरंगजेबाने सर्व ब्रिटिशांना पकडले व जबर खंडणी घेऊन सोडून दिले.

१०) पोर्तुगीज- या युरोपियनांशी पण झगडा.

दक्खनच्या युद्धाला ४६ वर्षांचा अनुभव असलेला बादशहा आला पण इथल्या युद्धाने,दुष्काळाने,व प्लेग आदी साथीमुळे दरवर्षी १लाख सैनिक-माणसे मृत्युमुखी पडत.
मुगलांची एक पूर्ण पिढी इथे कामास आली. सर्व खजिना व द्रव्य इथेच रिते झाले.

दिल्लीवरून बुऱ्हाणपूर मग औरंगाबाद मग बहादूरगड, पुढे तुळापूर ,ब्रह्मगिरी, मिरज,कराड,पन्हाळा,सातारा करत शेवटी नगरजवळ भिंगार या गावी त्याचे निधन झाले,साल होते १७०७.
मृत्यूसमयी त्याच्याकडे फक्त ३०० रुपये उरले होते.ते सुद्धा त्याच्या इच्छेप्रमाणे दान केले गेले.तसेच गाजावाजा न करता दफनविधी केले.
पुढे औरंगाबाद जवळ खुलताबाद येथे मकबऱ्यात रीतसर विधी करून कबर हलविली गेली.

त्याचे शेवटचे उदगार काहिसे असे होते,”मी इथे एकटा आलो आणि अनोळखी राहिलो,मलाच माहिती नाही की मी कोण आहे व  काय करत आहे…”

बादशहा मध्ये धैर्य, जिद्द, हाती घेतलेल्या कामावर प्रचंड विश्वास, कुशल सेनानी इ.चांगले गुण होते.

मराठा राज्य बुडविण्यास हरएक प्रयत्न करून बादशहा दमला होता.
एकट्या औरंगजेब ने या लढ्याचे पूर्ण नेतृत्व केले होते.पण त्याचा आपल्या सेनानी वर व पुत्रावरही विश्वास नव्हता.
शेवटी शेवटी तर मुल्ला मौलवी शिवाय इतर कुणालाही बादशहा ने आणखी काही वर्षे जगावं असे वाटत नव्हते.

तब्बल ४९ वर्षे राज्य करणाऱ्या औरंगजेब या शासकाची ही शोकांतिका!!!


अजूनही कुठल्यातरी(दिल्ली)रस्त्याच्या नावाने (बदलावा म्हणून)औरंगजेब आपल्या सामाजिक जीवनात डोकावत असतो तर कधी इतिहास संशोधनात त्याचे नाव येऊन जाते!


पुढील शेवटच्या प्रकरणात मराठ्यांच्या स्वातंत्र्ययुद्धानंतर लगेच काय घडले ते पाहू👍😊

क्रमशः

Contributor
>

Login

Welcome to Typer

Brief and amiable onboarding is the first thing a new user sees in the theme.
Join Typer

Welcome.

Join 'Dureghi' family

We connect you to the world of beautiful stories and poems. You can add comments to stories and poems you like. You can also write review comments for popular books.

Dureghi

Login to write your comments

Welcome.

Join 'Dureghi' family

We connect you to the world of beautiful stories and poems. You can add comments to stories and poems you like. You can also write review comments for popular books.

Dureghi

Login to write your comments
Need Help? Chat with us