सन१६८१-१७०७

मराठे व मोगल बादशहा औरंगजेब यांच्यामध्ये २५-२६ वर्षे जे युद्ध दख्खनच्या भूमीत लढले गेले ते ‘मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध’ या नावाने ओळखले जाते,हे आपण पाहिले.🚩🚩
छ संभाजी, छ राजाराम, महाराणी ताराबाई या तिन्ही मराठी राज्यकर्त्यांच्या चरित्रांनीच या स्वातंत्र्ययुद्धाचा इतिहास रचला गेला.
मोगली सत्तेचा ऱ्हास व १८व्या शतकातील मराठ्यांचे दिल्लीवर वर्चस्व या घटनांचा पाया या स्वातंत्र्ययुद्धाने रचला गेला.
🚩🚩🚩🚩🚩

१】स्वातंत्र्ययुद्धाचे स्वरूप:-

अ) साम्राज्यवादी मोगल व स्वातंत्र्यवादी मराठे यांच्यातील हा संघर्ष होता.

ब) दक्षिणेतील आदिलशाही व कुतुबशाही या दोन सत्ता जिंकून औरंगजेबने साम्राज्याची हद्द रामेश्वर-कन्याकुमारीपर्यत पोहोचवली.अकबराचे स्वप्न त्याच्या पणतु ने साकार केले. पण,मराठ्यांमुळे दक्षिणेतील हे विजय अस्थिर होते.
मराठे नसते तर काबुल ते कन्याकुमारी पर्यंत साम्राज्य उभारणारा औरंगजेब बादशहा हा सम्राट अशोक नंतरचा महान राज्यकर्ता बनला असता.

क) औरंगजेब ची इस्लामवर अचल श्रद्धा होती व तो कडवा अनुयायी होता.
‘जिहाद’ची भाषा तर तो निरंतर करत असे.
‘जिझिया’सारखे कर हिंदूवर लादण्यात त्याने आनंद मानला आणि म्हणून या युद्धाला त्याने धर्मयुद्धाचा रंग दिला.
पण वरून जिहादची भाषा व आतून साम्राज्यतृष्णा अशी त्याची फसवी राजनीती होती.
मराठ्यांच्या बाजूवर हे युद्ध प्रामुख्याने राजकीय असले तरी औरंगजेबच्या धोरणांमुळे नकळत त्याला धार्मिक व सांस्कृतिक संघर्षाचे रंग मिसळले.

ड) हे युद्ध सुरवातीला औरंगजेब च्या साम्राज्यतृष्णेसाठी व नंतर शेवटी त्याच्या प्रतिष्ठेसाठी लढले गेले.
मराठ्यांचे बाजूवर हे केवळ छत्रपतीचे युद्ध नव्हते तर हे साम्राज्यवादी सत्तेविरुद्ध लोकांचे युद्ध होते.(people’s war).

२】स्वातंत्र्ययुद्धातील उभयपक्षीयांचे नेतृत्व:-

अ) मोगलांच्या बाजूने एकट्या औरंगजेबनेच लढ्याचे नेतृत्व केले.तर मराठ्यांच्या बाजूवर संभाजी राजे, राजाराम राजे,महाराणी ताराबाई यांनी नेतृत्व केले.
संभाजी राजे गादीवर आले तेव्हा औरंगजेब६२ वर्षांचा , राजाराम महाराज यांच्या वेळी ७१वर्षांचा व महाराणी ताराबाईच्या वेळी ८२वर्षांचा , म्हणजे त्याच्याशी तुलना करता मराठ्यांचे नेतृत्व फारच तरुण व अननुभवी होते.

जेव्हा औरंगजेब ने दक्खनच्या युद्धासाठी नर्मदा ओलांडली तेव्हा त्याचा राज्यकारभार व युद्धक्षेत्र यामधील अनुभवच ४६ वर्षांचा होता!

ब) औरंगजेबच्या स्वारीचे संकट प्रथम छ संभाजीनी आपल्या शिरावर घेतले.तेव्हा सिद्धी, पोर्तुगीज, इंग्रज इ.अशा परकीय शत्रूबरोबर स्वकीय शत्रूशी देखील महाराजांना लढावे लागले.
संगमेश्वरी झालेली त्यांची दुर्दैवी कैद शिवरायांचा ‘अखंड सावधान’ राहण्याचा गुण कमी पडण्याचे निदर्शक होती.

क) छ राजारामांची शिवछत्रपती चे पुत्र म्हणून नैतिक व राजनैतिक बाजू बळकट होती.औरंगजेबसारख्या बलाढ्य शत्रूवर मात करण्यासाठी त्यांनी आपल्या सेनानींना पूर्ण कृतीस्वातंत्र्य दिले.

ड) छ राजारामानंतर अवघ्या २५ वर्षांच्या तरुण विधवा राणीने बलाढ्य औरंगजेब चे आव्हान स्वीकारले व ७ वर्षे लष्करी लढा दिला.

३】स्वातंत्र्ययुद्धातील उभयपक्षीयांचे बलाबल:-

अ) औरंगजेबच्या कारकिर्दीत मोगल साम्राज्यात २१ सुभे मोडत.
त्यांचा जमीन महसूलच ३३ कोटी २५लाख रुपये होता!
मराठा राज्याची तुलना करता ते त्यांच्या एका सुभ्या एवढे पण नव्हते!

ब) मोगलांच्या लष्करी बळाचा विचार करता ते तत्कालीन आशिया खंडातील सर्वात बलाढ्य लष्कर होते.

४】स्वातंत्र्ययुद्धातील उभयपक्षीयांची युद्धनीती:-

अ) मोगल आमने- सामनेच्या लढाईत (pitched battle) कोणाला हार जात नसत.
पण,मराठे अशी लढाईच टाळत असत.
गनिमी काव्याने आपले सैन्य जायबंदी न होता, लढून,शत्रू हैराण होत असेल,हतबल होत असेल तर मराठे तो धोका का पत्करतील?

ब) मोगली सैन्याबरोबर समानसुमानाचे ओझे,तोफखान्याचे गाडे,बाजारबूनगे,बायकामुले इ.असत .
जेवढा सरदार मोठा तेवढी त्याची छावणी मोठी.
जेव्हा अशा छावणीतील सैन्य संकटात सापडे तेव्हा त्याची त्रेधा होत असे.
म्हणून तर औरंगजेब च्या सैन्याला विशाळगड ते पन्हाळा हे ३५मैलांचे अंतर पार करण्यास ३०दिवस लागले होते.

क) मोगलांप्रमाणे मराठ्यांना छानछोकीत राहण्याची सवय नव्हती.
अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत ते तग धरू शकत.
अवजड सामानसुमान नाही,तोफखाना नाही,बायकपोरांचे लटांबर नाही,अशी मराठी फौज विजेच्या चपळाईने हालचाल करत असे.

५】दक्खनच्या युद्धातील औरंगजेबच्या अपयशाची मीमांसा:-

अ) औरंगजेबने आदिलशाही व कुतुबशाही या सुल्तानशाह्या २-३वर्षांत जिंकल्या. पण,निर्माण झालेल्या त्या पोकळीत त्याने आपली शासनयंत्रणा उभी करून स्थिर केली नाही. ते काम आपल्या काही सेनानीवर सोपवून घाईने तो मराठ्यांवर उठला. या घाईमुळे सर्व दक्षिणच अस्थीर झाले.

ब) शिवाजीराजेंना आग्ऱ्यात ठार केले नाही ही फार मोठी चूक होती असे आपल्या मृत्युपत्रात म्हणणारा औरंगजेब मात्र संभाजी राजेंना निर्घृण ठार करून घोडचुकेचा धनी ठरला.
त्याने एक संभाजी राजा मारला पण असे हजारो संभाजी तयार झाले.
 त्याने मराठ्यांच्या अस्मितेवरच हल्ला चढवला होता त्यामुळे घराघरातून शिलेदार व सेनानी उदयास आले.

क) औरंगजेबच्या अपयशात व मराठ्यांच्या यशात सह्याद्रीचा फार मोठा वाटा आहे.

ड) गनिमी काव्याने लढणाऱ्या मराठ्यांशी लढणे मोगलांना प्रथम अवघड व नंतर अशक्य होऊन गेले.

इ) मराठ्यांच्या बाजूवर हे युद्ध सर्व लोकांचे होते(people’s war) तर मोगलांच्या बाजूवर हे युद्ध केवळ औरंगजेब चे होते.
बादशहा च्या अट्टाहासामुळे ते खेळले जात होते.

ई) दक्खनचे युद्ध बादशहा ने आपल्या प्रतिष्ठेचे केले होते.
यायुद्धात ना त्याच्या अधिकाऱ्यांना रस ना पुत्रांना!

ताराबाई काळात त्याला कळून चुकले की हे युद्ध आपण हरलो आहोत.पण,आता मराठेच तहास तयार नव्हते.
अशात मरेपर्यंत युध्द लढत राहणे हाच पर्याय समोर होता.

ए) बाबर रचीत मोगली साम्राज्याला स्थिरत्व मिळाले ते सम्राट अकबरामुळे कारण त्याची ‘सुलहकुल निती’!
औरंगजेब बद्दल म्हटले जाते की,’He was not Akbar!औरंगजेब हा कट्टर इस्लाम मानणारा होता.

ऐ) संभाजीराजेंच्या मृत्यूनंतर मराठे काही काळ बिथरले पण त्यांनी स्वतः ला सावरून आपले स्वातंत्र्ययुद्ध चालू ठेवले.असे आदिलशाही व कुतुबशाही बाबत घडले नाही.त्यांच्या प्रजेने लढा अथवा बंड काही केले नाही,कारण त्या प्रजाजनांना या शाह्या आपल्या वाटत नव्हत्या.म्हणून तर हे लोकांचे युद्ध होते!🚩👍🏼

पुढील लेखात आपण स्वातंत्र्ययुद्धानंतर लगेच काय काय झाले याचा धावताआढावा घेऊ👍

क्रमशः

डॉ. सुमित बंके

Contributor
>

Login

Welcome to Typer

Brief and amiable onboarding is the first thing a new user sees in the theme.
Join Typer

Welcome.

Join 'Dureghi' family

We connect you to the world of beautiful stories and poems. You can add comments to stories and poems you like. You can also write review comments for popular books.

Dureghi

Login to write your comments

Welcome.

Join 'Dureghi' family

We connect you to the world of beautiful stories and poems. You can add comments to stories and poems you like. You can also write review comments for popular books.

Dureghi

Login to write your comments
Need Help? Chat with us